GENUKI Home page
Anglesey Anglesey     Contents Contents

 

  Hanes Eglwysi Annibynnol Cymru.
(History of the Welsh Independent Churches)

By Thomas Rees & John Thomas; 4 volumes (published 1871+)
From the CD published by Archive CD Books

Anglesey section (Vol 2, pages 450 - 523)

The umbrella project for WALES is detailed  on this Genuki page where there is a contents listing for each county/section and data on what has been extracted/translated already.
This is the complete Anglesey section of Volume 3, in Welsh -  any existing translations will be itemised on the above page.
This extraction is as it is in the book, chapel names and page numbers act as separators.
Footnotes remain at the bottom of pages
Extraction by Gareth Hicks (May 2008), proof read by Yvonne John (May 2008)

 

 

Chapels below;

Proof read by Yvonne John (May 2008)


Pages 450 - 463 

450

RHOSYMEIRCH

(Llangefni parish)

Dyma flaenffrwyth ynys Mon mewn crefydd. Yma dros dymor yr ymgasglai Ymneillduwyr Mon o bob enwad crefyddol, a hon yw mam holl eglwysi yr ynys. Yr oedd Ymneillduaeth wedi cychwyn yn holl siroedd Cymru flynyddoedd lawer cyn i Fon agor ei drws i grefydd efengylaidd, ac yn erbyn ystormydd cryfion o erledigaethau y llwyddwyd yn y diwedd i osod achos yr Arglwydd i fyny yn y wlad. Wrth ddarlunio sefyllfa Mon yn y flwyddyn 1730, dywed John Evans, o'r Bala : - " Yr oedd holl wlad Mon o un grefydd, nid oedd yno ddim pleidiau ond pawb yn cyrchu i Eglwys ei blwyf yn o ddyfal, ac yr oeddynt yn rhagori yn hyn ar drigolion llawer o barthau Cymru. Ond yr oeddynt yn gyffredin trwy y wlad yn dra thywyll, anystyriol, ac ofergoelus, a swn mawr yn eu plith am y tylwyth teg. Byddai son mawr am bregeth yn y Llan os digwyddai hyny fod, gan mor anaml y byddai yr offeiriaid yn pregethu."*

Mae yn ymddangos ddarfod rywbryd cyn y flwyddyn hono, i dri brawd, Howel, Harri, a Thomas, meibion Thomas Pritchard, o'r Tygwyn, yn agos i Langefni, trwy ryw foddion i gael eu dwyn i anesmwythder mawr am eu cyflwr ysbrydol, ac yr oedd ganddynt chwaer yr hon a ddeffrowyd fel hwythau am ei mater tragywyddol. Nid trwy bregethiad yr efengyl yr effeithiwyd y dwysder yma ar eu meddyliau, ond trwy ddarlleniad yr ysgrythyrau, a rhyw lyfrau crefyddol eraill y digwyddodd iddynt gael gafael arnynt. Nid oeddynt yn nodedig am eu doniau na'u gwybodaeth, and trwy gywirdeb eu hamcan, a gweddusder eu rhodiad, a chrefyddolder eu hymddiddanion, ennillasant barch eu cydnabyddion, a bu eu difrifwch hwy yn foddion i ddwyn eraill i ystyried eu diwedd. Bu Howel Thomas fyw ar ei dir ei hun, Trefolwyn, a bu Harri Thomas byw Bwlchyferi, a Thomas Thomas yn Mhenyrallt, Heneglwys. +  Nid yw yn ymddangos i'r brodyr da hyn wneyd un cynyg i gychwyn achos Ymneillduol yn Mon, ac aeth amryw flynyddoedd heibio wedi yr anesmwythder yma ar eu meddyliau hwy cyn i un ymosodiad cyhoeddus gael ei wneyd ar anghrefyddolder y wlad. Dywedir ddarfod i'r ddau flaenaf yn mhen blynyddoedd ar ol hyn gofrestru eu tai at bregethu, ac y mae hiliogaeth rhai o honynt yn glynu wrth yr Arglwydd yn Mon hyd y dydd heddyw. Dyfodiad William Pritchard i Fon a fu yr achlysur o gychwyniad Ymneillduaeth yn y wlad, a chan fod cysylltiad uniongyrchol rhyngddo ef a dygiad crefydd efengylaidd i'r ynys, yn gystal ag dechreuad yr achos yn Rhosymeirch, nis gallwn wneyd dim yn well na dwyn ei hanes ef i mewn yma. Ganwyd William Pritchard yn Brynrhydd, yn mhlwyf Llanarmon, sir Gaernarfon, yn y flwyddyn 1702. Cafodd well addysg na'r rhan fwyaf o'i gydoeswyr, fel yr oedd yn medru Cymraeg a Saesneg, ac ychydig Lladin, ond treuliodd flynyddoedd boreu ei oes yn hollol anwybodus am ffordd iachawdwriaeth. Wedi priodi aeth i fyw i Glasfrynfawr, yn mhlwyf Llangybi. Yn ol arfer y wlad cyrchai i Eglwys y Plwyf y Sabboth, ac oddi-yno i'r dafarn i dreulio gweddill y dydd mewn coegddigrifwch. Wedi bod felly un nos Sabboth yn hwy nag arferol yn y dafarn, cychwynodd tuag adref, ond yn fuan dyrysodd a chollodd y ffordd. Wedi edrych o'i gwmpas

* Trysorfa. Cyf. II. Tu dal. 438.          + Methodistiaeth Cymru, Cyf I. Tu dal. 105.

 451

canfu oleuni, a chyfeiriai ato, ac wedi myned yno, deallodd mai Pencaenewydd ydoedd, lle y preswyliai un Francis Evans. Hwyliodd yn ddioed i gychwyn tuag adref, ond cyn ei fod nepell oddiwrth y lle, dyrysodd eilwaith, ac wedi edrych o'i gwmpas a chanfod goleuni, a chyfeirio ato, cafodd mai wrth Pencaenewydd yr ydoedd drachefn. Gwnaeth y trydydd cynyg i fyned tuag adref, oblegid yr oedd y ffordd yn hollol gyfarwydd iddo, ond buan y gwelodd ei fod wedi dyrysu drachefn, ac nid oedd dim i'w wneyd ond edrych o'i gwmpas am oleuni, a chyfeirio ato, a gwelodd mai yn yr un man yr ydoedd y drydydd waith, ac yr oedd erbyn hyn yn dechreu dod i feddwl beth a allai hyn fod. Aeth at y ffenestr a gwelai Francis Evans a'r Bibi ar y bwrdd o'i flaen, a'i deulu o'i gylch, ac wedi clustymwrando, clywodd ef yn darllen y bumed-benod-ar-hugain yn Mathew, ac ar of darllen, plygai ef a'i holl deulu ar eu gliniau i weddio. Arosodd William Pritchard i wrando y weddi, a synai glywed y gwr yn gweddio dros ei deulu a thros ei gymydogion annuwiol ar i'r Arglwydd eu dychwelyd o'u ffordd drygionus. Cychwynodd tuag adref, a chafodd ei lwybr yn glir o'i flaen, ond yr oedd yr amgylchiad wedi myned yn ddwfn at ei galon. Teimlai euogrwydd a chywilydd fod ganddo yntau deulu, ond nad oedd erioed wedi gweddio gyda hwy. Bu mewn ingoedd mawrion yn achos ei gyflwr dros ysbaid dwy flynedd, ac o'r diwedd cafodd "orphwysdra i'w enaid blinderog a llwythog," ac ymunodd ar eglwys Ymneillduol yn Mhwllheli. Gan fod William Pritchard yn ddyn mwy deallgar a gwybodus na'r rhan fwyaf o'i gymydogion, daeth yn lled fuan yn gyhoeddus fel crefyddwr, ac ni bu llygaid ellyllaidd yr erlidwyr yn hir cyn ei farcio allan fel nod i'w cynddaredd. Agorodd ei d i dderbyn yr efengyl, ac yr oedd Glasfrynfawr yn "lletty fforddolion " i'r pregethwyr a ddeuai heibio. Daeth Lewis Rees, o Llanbrynmair, heibio, yr hwn a ddywedai am Howell Harries, yr hwn erbyn hyn oedd wedi dyfod allan " yn llawn gwreichion goleu, tanllyd, o Drefecca fach," a phan y daeth Howell Harries heibio, dywedodd wrth William Pritchard am Jenkyn Morgan, yr hwn oedd yn bregethwr tanllyd, ac yn cadw un o ysgolion cylchredol Madam Bevan. LIwyddwyd i gael Jenkyn Morgan i Lasfrynfawr i gadw ysgol, ac erbyn hyn dechreuwyd llunio chwedlau celwyddog ar William Pritchard a'r ysgolfeistr, gan haeru eu bod yn dysgu egwyddorion cyfeiliornus i'r plant, a bod llong o'r gwledydd tramor yn dyfod i ryw borthladd cyfagos, a'u bod yn bwriadu gwerthu y plant yn gaethweision fel nas gwelai eu rhieni mo honynt byth mwy. Taenai eraill eu bod am ddenu dynion o'u plaid i godi gwrthryfel yn y wlad, a haerai eraill mai ymgasglu yr oeddynt i fyw mewn annuwioldeb a thrythyllwch, a llawer o chwedlau celwyddog eraill.

Yr oedd William Pritchard wedi clywed am un Mr. John Owens, yr hwn oedd yn Ficer Llanor a Dyneio, ac yn ganghellwr Bangor, ei fod yn ddyn o ddoniau mwy na chyffredin, ond ei fod yn ymosodwr diarbed ar y  "Pengryniaid," fel y gelwid yr Ymneillduwyr mewn ffordd o wawd, ac ar un Sabboth aeth i'w wrando yn Llanor. Pan ddaeth o'r Llan gofynwyd iddo gan ryw un beth oedd ei farn am y bregeth, ac atebodd yntau ei fod yn ei hystyried yn gyfeiliornus, ac yn wrthwyneb i air Duw. Gwysiwyd ef am hyn i ateb yn y llys eglwysig yn Mangor, a bu yr achos yn hongian am yn agos i dair blynedd, ac yntau yn methu cael neb i gymeryd ei blaid, ond o'r diwedd codwyd yr achos o'r llys eglwysig i Frawdlys y wlad, a chymerodd y Dadleuwr Williams, Tyfry, Mon, at ei amddiffyn, a phrof-

452  

wyd trwy dystion credadwy, fod yr hyn a ddywedai William Pritchard am gyfeiliornadau y Canghellwr yn gywir, ac felly ennillodd y prawf. Dywedai y Dadleuwr Williams wrth William Pritchard y gallasai ddiswyddo y canghellydd, os ewyllysiai fyned yn mlaen a'r achos, ond nid oedd yn ei ysbryd i ddial ar ei wrthwynebwr ; ond yr oedd yn nghalon ei wrthwynebwr i ddial arno ef, ac ni orphwysodd nes y llwyddodd trwy chwedlau celwyddog i'w droi allan o'i dyddyn, ac yn y flwyddyn 1742, bu raid i William Pritchard adael Glasfrynfawr. Symudodd i Blas Penmynydd, yn Mon, ac ennill mawr i'r Monwysiaid fu ei ymsefydliad yn eu plith, canys o'i symudiad ef yno y gellir dyddio cychwyniad Ymneillduaeth yn yr ynys. Yr oedd yr holl ardaloedd cylchynol wedi clywed son am dano cyn ei ddyfod, ei fod yn ddyn o ryw grefydd ryfedd, ac y byddai i bawb a wnai gyfeillach ag ef neu a'i deulu yn sicr o fyned allan o'u synwyrau. Edrychid arnynt fel pla yn y wlad, ac ymgadwai pawb oddiwrthynt fel pe buasai y gwahanglwyf arnynt, ac yn enwedig yr oedd urddasolion yr Eglwys Sefydledig yn pentyru arnynt bob dirmyg. Yr oedd yn y gymydogaeth wr yn byw, yr hwn oedd yn arfer masnachu llawer mewn defaid, ac anfonai ddeadelloedd o honynt i d a gwair William Pritchard, ac ni feiddiai ef na'i weision eu troi allan. Dyoddefodd ef a'i deulu sarhad a cholled ddirfawr er mwyn enw yr Arglwydd Iesu. Yn nechreu y flwyddyn 1743, daeth Mr. Lewis Rees, o Lanbrynmair, i Blas Penmynydd, a phregethodd gerllaw yno, ac oedfa i'w chofio oedd yr oedfa hono. Ceir yr hanes canlynol am dani yn y Crynodeb o hanes, dechreuad, a chynydd yr eglwysi Annibynol yn Mon, gan y Parch. W. Williams, yr hwn a gyhoeddwyd gan gyfarfod chwarterol Mon, yn y flwyddyn 1863. Derbyniodd Mr. Williams yr hanes oddiwrth Mr. D. J. Beynon, Nantgarw, yr hwn a fu unwaith yn weinidog yn sir Fon. Yr oedd y ffaith yn adnabyddus o'r blaen, ond y mae y manylion a ganlyn yn gaffaeliad ychwanegol.

" Yn y flwyddyn 1814, pan oedd y diweddar Dr. Arthur Jones, Bangor, ar daith yn Mon, pregethodd ar ganol dydd mewn ty a elwir Hafod, yn mhlwyf Llangwyllog. Aeth Mr. Beynon yno i'w gyfarfod. Yr oedd hen wr yr Hafod yn gristion cywir, ac ar y pryd yn bur oedranus, ac yn hollol ddall. Yn ei ymddiddan a Mr. Jones, adroddodd mewn dull effeithiol iawn hanes ei droedigaeth. Cymerodd hyny le, meddai, o dan bregeth Lewis Rees, y waith gyntaf yr ymwelodd a Mon, yn ymyl y Minffordd, yn mhlwyf Penmynydd. Yna aeth yn mlaen a'r hanes fel y canlyn; - Ni bu Saul o Tarsus erioed yn fwy penderfynol i garcharu dysgyblion Iesu nag oeddwn i a'r fintai erledigaethus oedd wedi ymgasglu gyda phastynau i gyfarfod y pengrwn oedd i ddyfod i bregethu yn Mhenmynydd. Yr oeddym oll wedi cytuno, os efe a bregethai y gwnaem ben am dano rhag blaen. Ac wedi iddo ddyfod yno, dechreuasom wasgu yn mlaen tuag ato, a phan aeth i ben hen gareg fawr yn ymyl yr hen d hwnw, (Minffordd,) trodd ei wyneb tuag Arfon, a rhoddodd y penill hwnw i'w ganu gan ryw nifer fechan oedd yn ei ganlyn:-

"Disgwyliaf o'r mynyddoedd draw,
Lle daw i'm help 'wyllysgar,' &c."

Ninau yn tybied mai disgwyl gwyr arfog o fynyddoedd Arfon yr oedd ef, giliasom ryw ychydig oddiwrtho. Ac wedi ymgynghori, penderfynodd rhai o honom gael clywed beth oedd gan y pengrwn i'w ddyweyd, ac felly, ni aethom dros y clawdd yr ochr isaf i'r ffordd, a cherddasom yn araf a distaw

453

yn nghysgod y clawdd, hyd nes y daethom ar gyfer y man lle y safai. Nid oedd ef yn gallu ein gweled ni, ac nid oeddym ninau am ei weled yntau, ond yr oeddym yn clywed pob gair a ddywedai mor eglur a phe buasem yn ei ymyl. O dan y bregeth hono, ar y diwrnod rhyfeddaf yn fy oes, y daethum i adnabod fy hun fel pechadur colledig, yn mhob man, ac er pob dim, oddi allan i Iesu Grist, a hwnw wedi ei groeshoelio. Diolch iddo byth am fy nghipio fel pentewyn o'r tn.' "

Yn ddioed ar ol hyn cofrestrodd William Pritchard y ty bychan a elwid Minffordd at bregethu, ac yn mis Ebrill, 1743, daeth un Benjamin Thomas, o'r Deheudir yma, gyda'r bwriad o bregethu, ond ymgasglodd torf o erlidwyr yno, a ffyn mawrion yn eu dwylaw, i aflonyddu y cyfarfod, ac yr oedd gan un o honynt ffon a phen haiarn iddi, wedi ei darparu yn bwrpasol gyda'r hon y bwriadai roddi ergyd marwol i'r pregethwr. Gyda fod Benjamin Thomas yn dechreu pregethu., taflodd un o'r dihirogod lestriaid mawr o ddwfr am ei ben, a dechreuasant ei guro a'u holl egni, ond gan ei fod yn ddyn cryf a bywiog, diangodd yn ddiogel o'u gafael heb gael nemawr niwed. Howel Thomas, un o'r tri brawd, at y rhai y cyfeiriasom, a gafodd yr ergyd a'r ffon a'r pen haiarn, a tharawyd ef mor egniol nes yr oedd ei waed yn llifo, a'r pen haiarn gan nerth yr ergyd a dorodd, ac a aeth dros y clawdd i'r cae. Dilynodd yr erlidwyr y trueiniaid diniwed ar hyd y ffordd, gan eu curo yn greulawn a'u ffyn mawrion, nes y dywedir fod. eu gwaed yn ffrydio ar hyd y ffordd am bellder o fwy na chwarter milldir. Ond William Pritchard oedd prif nod eu cynddaredd. Ar un boreu Sabboth daeth yn agos i ddau-cant-a-haner at Blas Penmynydd, gan dybied fod pregethwr wedi dyfod yno er nos Sadwrn, ond fel y digwyddodd nid oedd yno yr un, ac yr oedd gwr y ty oddicartref. Nid oedd ond y wraig a'r forwyn gartref, ac yr oedd baban bychan deufis oed yn mreichiau y wraig, ac y mae yn hawdd dychmygu ei theimladau cyffrous wrth weled yr haid erlidgar fel gwaedgwn o gylch y ty, ac yn bytheirio y llwon mwyaf arswydus, ac yn dyweyd, "Yr ydym ni wedi dyfod yma i ladd dy bengrwn di a'i bregethwr." Ond yn eu cynddaredd wedi gweled eu bod wedi eu siomi, drylliasant yr holl ffenestri, a distrywiasant bresebau yr anifeiliaid, ac aethant i'r ysgubor gan gymysgu y ceirch a'r haidd yn nghyd, a thyngu y lladdent bwy bynag a'i gwrthwynebent. Ychydig cyn hyny, yr oedd un o'r gweision yn yr ysgubor, ddechreunos yn trwsio aradr, a bachgen yn dal y ganwyll iddo gael goleu, saethodd rhywun ergyd atynt, ond yn rhagluniaethol aeth rhyngddynt i'r pared, heb i un o honynt gael dim niwed. Teimlodd William Pritchard o'r diwedd fod y triniaethau creulawn hyn yn ormod i'w dyoddef, ac wedi cael cyfarwyddyd cyfreithiwr, yr hwn oedd yn ewyllysiwr da i grefydd, gwysiwyd yr erlidwyr i ymddangos o flaen y Brawdlys yn yr Amwythig, a bu raid i rai o honynt dalu yn llawn am y golled a wnaethant, a diangodd eraill rhag ofn carchar a chrogbren. Effeithiodd hyn i fesur i ostegu yr erlidiau cyhoeddus, ond yr oedd yr elyniaeth yn aros yr un, a llwyddasant i gael gan ei feistr tir ei droi allan o Blas Penmynydd. Yn y flwyddyn 1745, symudodd i Fodlewfawr, yn mhlwyf Llanddaniel, ond nid oedd pobl Llanddaniel yn ddim boneddigeiddiach na phobl Penmynydd ; ac yn enwedig wrth fyned i a dychwelyd o farchnadoedd Caernarfon, ymosodid arno gan wyr eglwysig a'u cynffonwyr, fel un oedd yn hau heresiau ac ymbleidiau yn y wlad. Un tro fel yr oedd yn dyfod dros Fol-y-don, digwyddodd fod un o brif erlidwyr y wlad gydag ef, sef Mr. Morris, o ardal Paradwys. Dechreuodd

454

hwnw ffonodio ei geffyl ac yntau yn dra mileinig, gan dyngu a rhegu yn ysgeler, ac wedi dyfod i'r lan parhau i guro yr oedd Mr. Morris yn ddiarbed. Gofynodd William Pritchard iddo, "Paham yr ydych yn fy nghuro heb un achos?" Atebodd yntau, a'r ysbryd drwg lonaid ei safn, " Y mae hyny yn ormod o barch i ti." A chan nad oedd un tebygolrwydd i gael heddwch, rhuthrodd William Pritchard iddo, a thaflodd ef i lawr ar ei gefn, a llusgodd ef gerfydd ei draed ar hyd y gro, nes torchi ei ddillad a pheth o'i groen hefyd. Erbyn hyn yr oedd y gwr wedi newid ei dn, ac yn gwaeddi yn groch am ei fywyd. Ond ni ddaeth nob i'w helpu, a deallwyd ar ol hyny nad gwr a oddefai bob sarhad ac anmharch oedd William Pritchard. Prynodd dyn yn Niwbwrch gyllell fawr gyda bwriad i'w ladd, a daeth i Fodlew i'r perwyl, ond erbyn iddo gyrhaedd yno cafodd William Pritchard yn cadw dyledswydd gyda'i deulu, fel yr arferai wneyd hwyr a boreu. Pan welodd y dyn hyny, dywedodd yn synedig, " Yn enw'r mawredd, os peth fel hyn sydd ganddo, ni wnaf fi ddim iddo." Wedi gweled nad oedd ei erlid a'i bastynu yn tycio, nid oedd dim i'w wneyd ond defnyddio yr un tric ag a ddefnyddiwyd o'r blaen i'w godi o Glasfrynfawr, ac o Blas Penmynydd, a llwyddodd yr un ystrywiau i'w godi o Fodlewfawr. Bu yn edrych yn gymylog arno am le i fyned iddo yn yr adeg yma, oblegid yr oedd tirfeistri erlidgar yn cyngreirio yn  erbyn, ond "cyfododd goleuni i'r uniawn yn y tywyllwch." Clywodd fod lle yn rhydd gan William Bulkeley, Ysw., Bryndu, ac aeth ato i ymofyn y lle. Gofynodd y boneddwr iddo, " Pa beth yw yr achos dy fod yn colli dy le ? A'i methu talu yr oeddit ?" "Nage, nage," meddai yntau, " ond o achos fy marn am bethau crefyddol, ac am fy mod yn Ymneillduwr oddiwrth Eglwys Loegr " Os nad oes rywbeth heblaw hyny yn dy erbyn, ti gei ddigon o dir genyf ti," ac felly fu. Rhoddodd brydles iddo ar Clwchdernog, yn mhlwyf Llanddeusant, ac yno bu weddill ei oes. Mae yn debyg iddo symud i Clwchdernog rywbryd yn 1749, oblegid yr ydym yn cael yn nydd-lyfr John Wesley, iddo fod yn pregethu yn nhy William Pritchard yn agos i Lanerchymedd, yn mis Mawrth, 1750, a thrachefn yn Ebrill yr un flwyddyn. Bu William Pritchard yn ffyddlon gyda chrefydd hyd derfyn ei yrfa. Ystyriai ei hun yn aelod hyd ei ddiwedd yn Mhwllheli, a chyrchai yno bob mis i gymundeb, er fod ganddo agos i bedwar ugain milldir rhwng myned a dychwelyd, ac ar y Sabbothau eraill elai i Rosymeirch, ac yr oedd ganddo d bychan ar dir Clwchdernog, lle y cynelid gwasanaeth crefyddol, fel y cawn weled pan ddeuwn at hanes Llanddeusant. Er fod William Pritchard yn Annibynwr egwyddorol, etto yr oedd yn nodedig o ddiragfarn at enwadau eraill, ac yr oedd wedi cymdeithasu llawer, yn enwedig a phregethwyr y Methodistiaid, ac yr oedd ei d yn agored i'w croesawu.   Yn nechreu mis Ebrill, 1773, daliwyd ef gan glefyd trwm, ond dyoddefodd y cwbl yn dawel ac amyneddgar, ac un o'i ymadroddion diweddaf oedd - "Siglwch fy sail, "Siglwch fy sail os gellwch. Y mae cadarn sail Duw yn sefyll." Bu farw Mai 9fed, 1773, a rhoddwyd ei weddillion marwol i orwedd yn mynwent Rhosymeirch.

Yr ydym trwy y cofnodiad blaenorol o fywyd William Pritchard wedi parotoi y ffordd i roddi hanes yr achos yn Rhosymeirch. Er i'r ty bychan, Minffordd, yn Mhenmyndd, gael ei gofrestru at bregethu, nid yw yn debyg i eglwys gael ei ffurfio yno, ac nid oes genym sicrwydd am ddyddiad na lle ffurfiad lle ffurfiad yr eglwys. Yn Hanes Eglwysi Mon, dywedir mai mewn lle a elwir Caeaumon, yn nghanolbarth yr ynys, yn nhy un John Owen. y

455

ffurfiwyd yr eglwys, a hyny yn y flwyddyn 1744. Nis gallwn gael allan i sicrwydd a oedd Jenkyn Morgan gyda hwy ar gychwyniad yr achos. Dywedir iddo fod yma ugain mlynedd, os felly rhaid iddo ddyfod yma yr un adeg a William Pritchard, yn 1742, oblegid 1762 yw y dyddiad diweddaf yr ydym yn ei gael yma. Yn y flwyddyn 1746 yr urddwyd ef yn Watford, gerllaw Caerdydd, lle yr oedd yn aelod ; ond gyda bwriad iddo weinidogaethu yn Mon yr urddwyd ef. Tebyg mai grinder gweinidogion yn y Gogledd a barodd i'r urddiad gymeryd lle yn Watford ; ac am yr un rheswm yr urddwyd Lewis Rees yn Blaengwrach, i fod yn weinidog yn Llanbrynmair. Yr oedd Jenkyn Morgan yn derbyn cynorthwy o'r Trysorfwrdd Presbyteraidd, fel gweinidog Rhosymeirch, o'r flwyddyn 1747 hyd y flwyddyn 1762. Y mae yn sicr ei fod yma pan adeiladwyd y capel yn 1748, oblegid efe a brynodd dyddyn bychan, Ty'nyreithnen, lle yr adeiladwyd y capel. Y personau mwyaf blaenllaw gyda'r achos yn adeg codiad y capel oeddynt, John Hughes, Rhydyspardyn; John Roberts, Dafarn-newydd; William Pritchard, Bodlewfawr, a John Owen, Caeaumon. Bu Jenkyn Morgan ar daith trwy y Deheudir yn casglu at y capel, oblegid yr ydym yn cael yn llyfr eglwys Brynteg ei fod yno Ebrill 22ain, 1759, yn casglu at gapel yn ynys Mon, ac iddo gasglu 3p. 12s. 6c. Ac y mae yr ysgrifenydd wedi cofnodi fod y Sabboth hwnw yn Sabboth cymundeb. Nid ydym yn sicr a'i yma y bu farw, a'i ynte a ddychwelodd i'r De, ond y mae yn eglur i'w gysylltiad gweinidogaethol a'r lle derfynu tua'r flwyddyn 1762. Nis gallwn gael allan pwy a'i dilynodd yma yn uniongyrchol. Yr oedd yma un David Williams yn y flwyddyn 1766. Nis gwyddom ragor yn ei gylch na'i fod y flwyddyn hono wedi derbyn help o'r Trysorfwrdd Presbyteraidd, oblegid ei gysylltiad a Rhosymeirch. Yr oedd yma un Samuel Phillips yn y blynyddoedd o 1769 hyd 1771, ond nid oedd yn weinidog yma. Nid oedd yr un gweinidog yma yn y flwyddyn 1770, canys yr ydym yn cael llythyr oddiwrth yr eglwys at reolwyr y Bwrdd Cynnulleidfaol, wedi ei arwyddo gan John Owen a William Parry, diaconiaid, a William Thomas a John Hughes, henuriaid, yn erfyn am i Thomas Roberts, aelod o'r eglwys, yr hwn oedd wedi dechreu pregethu., gael ei dderbyn i'r athrofa yn Abergavenny. Mae y llythyr wedi ei ddyddio Mawrth 8fed, 1770, ac y mae yn dyweyd yn bendant eu bod heb weinidog sefydlog. Bu un Evan Evans yma yn 1773. Yr oedd Abraham Tibbott yma yn 1775, a bu yma dros rai blynyddoedd ar ol hyny. Yn y flwyddyn 1784, daeth Mr. Benjamin Jones yma, yr hwn a fuasai am ychydig yn weinidog yn Mhencader. Cynyddodd yr achos yn fawr yn nhymor gweinidogaeth Mr. Jones, a bu yn dra ymdrechgar i sefydlu achosion mewn rhanau eraill o'r wlad. Bu dadl fawr yn yr eglwys yn yr adeg yma yn nghylch "Personau y Drindod," ac ysgrifenodd Mr. Jones lyfr bychan ar y pwngc, yr hwn a dynodd y ddadl i derfyniad buan. Cyfododd dadl arall cyn hir, ar gwestiwn mwy athronyddol, sef fod dyn yn gynwysedig o dair rhan, corph, ac enaid, ac ysbryd. Terfynwyd hono hefyd trwy fwyneidd-dra a chraffder Mr. Jones. Bu yma yn ddefnyddiol hyd y flwyddyn 1791, pryd y symudodd i Bwllheli, lle y treuliodd weddill ei oes. Yn Hanes Eglwysi Mon, dywedir fod yr eglwys wedi bod dan fugeiliaeth Mr. Zeccheus Davies a Mr. William Jones, a rhoddir ar ddeall iddynt fod yma o flaen Mr. B. Jones, ond nis gallwn weled pa fold y gall hyny fod. Yr oedd Mr. B. Jones yn weinidog yma yr holl amser y bu Mr. William Jones yn Mon, oblegid yr ydym yn ei gael yn Machynlleth ar ol ei ddychweliad o Fon tua'r flwyddyn

456  

1788. Dichon iddo fod yma yn cadw ysgol, ac yn cynorthwyo Mr. Jones gyda'r achos newydd a gychwynwyd ganddo yn Beaumaris. Am Mr. Z. Davies, tua'r flwyddyn 1793, yn mhen dwy flynedd wedi ymadawiad Mr. B. Jones i Bwllheli y daeth ef i Landdeusant i bregethu a chadw ysgol, ac yr oedd yno yn 1795, pan adeiladwyd y capel ; ac yr ydym yn tueddu i feddwl na bu yr eglwys hon o gwbl dan ofal y naill na'r llall o honynt. Mae yn hawdd iawn cymysgu lleoedd, a phersonau, a dyddiadau wrth ymddibynu ar draddodiad. Mae yn ymddangos i Mr. Abraham Tibbott ddychwelyd yma o Lanuwchllyn wedi ymadawiad Mr. B. Jones, ond ni bu yma yn hir, canys mewn llythyr a ysgrifenodd at reolwyr y Trysorfwrdd Cynnulleidfaol Medi 30ain, 1795, dywed ei fod wedi rhoddi rhybudd i'r eglwys o'i fwriad i ymadael, a bod yn ei fryd weithiau i ymfudo o'i wlad. Yn y flwyddyn 1798, rhoddwyd galwad i Mr. Jonathan Powell, o Rhiadrwy, a bu ef yma yn llafurio am 23 mlynedd. Daliwyd ef gan afiechyd cyn diwedd ei oes fel y gorfodwyd ef i roddi ei weinidogaeth i fyny yn Hydref, 1821, a bu farw yn mis Gorphenaf, 1823.

Yn mhen blwyddyn wedi i Mr. Powell roddi y weinidogaeth i fyny, rhoddwyd galwad i Mr. David James, myfyriwr o athrofa Neuaddlwyd, ac urddwyd ef Ebrill 24ain, 1823. Pregethwyd ar natur eglwys gan Mr. W. Jones, Caernarfon ; holwyd y gofyniadau gan Mr. J. Evans, Amlwch ; dyrchafwyd yr urdd-weddi gan Mr. O. Thomas, Llanfechell ; pregethwyd i'r gweinidog gan Mr. D. Roberts, Pentir, ac i'r eglwys gan Mr. T. Lewis, Pwllheli.*   Llafuriodd Mr. James yma hyd oni orfodwyd ef gan nychdod a gwendid i roddi y weinidogaeth i fyny, ac er ei fod yn aros hyd yr awr hon, y mae wedi ei gwbl analluogi i gyflawni ei ddyledswyddau. Derbyniwyd ef ar Drysorfa yr Hen Weinidogion, ac y mae er's blynyddoedd wedi cyflwyno i fyny ei ofal eglwysig. Cyn diwedd y flwyddyn 1868, rhoddodd yr eglwys hon mewn cysylltiad a'r eglwys yn Sardis, Bodffordd, alwad i Mr. John R. Davies, myfyriwr o athrofa y Bala, ac urddwyd ef Ionawr 13eg, 1869. Pregethwyd ar natur eglwys gan Mr. R. E. Williams, Beaumaris; holwyd y gweinidog gan Mr. W. Jones, Amlwch; dyrchafwyd yr urdd-weddi gan Mr. W. Griffith, Caergybi ; pregethwyd i'r gweinidog gan Mr. M. D. Jones, Bala, ac i'r eglwysi gan Mr. E. Evans, Sciwen. +  Yn ddioed wedi sefydliad Mr. Davies, adeiladwyd yma gapel newydd yn lle yr hen gapel a fu yn gyrchfan i'r llwythau dros gynifer o flynyddau, ac agorwyd ef yn nechreu y flwyddyn 1870. Er na bu yr eglwys yn Rhosymeirch erioed yn gryf a lluosog, etto gan mai dyma yw yr achos hynaf yn y sir, a bod llawer o rai rhagorol y ddaear wedi eu claddu yn y fynwent gerllaw, teimlir ymlyniad cryf gan lawer trwy y wlad at yr achos henafol hwn. Heblaw y rhai y crybwyllwyd eu henwau yn barod, bu yma lawer o wyr rhagorol, er nad oeddynt yn llenwi cylchoedd amlwg a chyhoeddus iawn gyda chrefydd. Yn mysg lluaws o gymeriadau nodedig a fu yn perthyn i'r eglwys yn Rhosymeirch, yr oedd William Thomas, Meillionen. Argyhoeddwyd ef mewn modd tra nodedig. Yr oedd merch iddo wedi priodi Richard Jones, Maesmawr, Llanfechell, mab i John Owen, Caeaumon ; ac ar un Sabboth gwresog yn yr haf aeth William Thomas i edrych am ei ferch yn y Maesmawr, ac wedi bod yn yr eglwys, fel y mae yn debyg, unodd a'r cwmni oedd ar y fynwent yn chwareu pel ar ol y gwasanaeth. Gan ei fod wedi chwysu wrth chwareu

* Dysgedydd, 1823. Tu dal. 187.  + Dysgedydd, 1869. Tu dal. 63.

457

tynodd y cadach sidan coch oedd am ei wddf, a rhoddodd ef ar fedd-faen yno, ac wedi darfod y chwareu aeth gyda'r lleill i'r dafarn, ac wedi bod yno dros ychydig, cofiodd William Thomas am ei gadach sidan a adawsai ar gareg fedd yn y fynwent, ac wedi myned yno, cafodd hi fel y gadawsai hi, ond y foment y cydiodd ynddi, aeth yn lludw yn ei law. Aeth y peth fel saeth i'w feddwl, a dywedodd, "Fi haeddodd gael fy ysu, ac nid yr hen ffunan," ac o hyny allan dechrenodd ddilyn bywyd newydd, a bu yn aelod ffyddlon yn Rhosymeirch hyd ddydd ei farwolaeth. Arferai godi yn foreu iawn, yn enwedig ar y Sabbothau, i ddarllen a myfyrio; ac un boreu Sabboth, pan y cyfododd y teulu, cawsant ef ar ei luniau wrth hen faingc, a Bibl Peter Williams yn agored o'i flaen, ac wedi marw!! Mae yr hen Fibl hwnw ar gael yn awr, ac yn eiddo Mr. Owen Thomas, Neuadd, Cemaes.

Codwyd y personau canlynol i bregethu yn yr eglwys hon: -

COFNODION BYWGRAPHYDDOL

JENKYN MORGAN.  Nid oes genym un sicrwydd hollol am amser a lle genedigaeth y gweinidog rhagorol hwn ; ond yr ydym yn barnu ar seiliau lled gedyrn mai yn ardal Caerphili, Morganwg, y ganwyd ac y magwyd ef; ac mai yn ysgol Mr. David Williams, Pwllypant, gweinidog yr eglwys yn y Watford, y derbyniodd ei addysg. Yr ydym hefyd yn barnu mai yn y Watford y derbyniwyd ef yn aelod eglwysig, ac mai yno y dechreuodd bregethu. Tua y flwyddyn 1740, os nad yn gynt, anfonwyd ef i'r Gogledd i gadw un o ysgolion rhad Mr. Griffith Jones, Llanddowror. Agorodd ysgol yn agos i'r Bala, a bu yno am ryw faint o amser yn ddefnyddiol iawn fel ysgolfeistr a phregethwr. Darfu i Mr. Lewis Rees, ar un o'i ymweliadau a Phwllheli, grybwyll ei enw fel dyn rhagorol yn y cymeriad ysgolfeistr a phregethwr. Cynhyrfodd hyny awydd yn y bobl yno am sicrhau ei wasanaeth yn Lleyn. Aeth hen wr duwiol o'r enw Francis Evans yn ei unswydd i ardal y Bala i ddeisyf arno fyned gydag ef i sir Gaernarfon, a llwyddodd i gael ganddo addaw myned. Yr oedd William

458

Pritchard, o Lasfrynfawr, er ei fod wedi cael ei ddychwelyd at yr Arglwydd, hyd yn hyn heb uno yn weithredol a'r Ymneillduwyr, ond yn cwbl gydymdeimlo a hwy yn eu holl weithrediadau. Barnodd Francis Evans, gan fod Jenkyn Morgan yn cadw ysgol dan Mr. G. Jones, person, Llanddowror, y gallesid llwyddo i gael eglwys y plwyf iddo at gadw yr ysgol yn Lleyn, ond anfon William Pritchard at y person i'w gofyn. Aeth W. Pritchard ato, ond gomeddodd ei gais iddo am y drwgdybiai fod yr ysgolfeistr yn un o'r erefyddwyr. "Wel," ebai Pritchard wrth y person, "os oes genych chwi awdurdod ar eich eglwys, y mae genyf finau awdurdod ar fy nghegin; efe a gaiff gadw yr ysgol yno," ac felly y bu. Daeth lluaws i'r ysgol o blant a dynion mewn oed, a bu yr ysgolfeistr yn ddiwyd iawn yn eu dysgu a'u hegwyddori ; a byddai hefyd yn fynych yn pregethu yno. Un tro daeth yno ddyn o'r enw Richard Dafydd i'r cyfarfod, a cherrig yn ei logell, gyda bwriad i daro y pregethwr, ond tarawyd ef yn effeithiol gan Ysbryd Duw. Ymunodd yn fuan a'r crefyddwyr erlidiedig, a bu am flynyddau cyn ei farwolaeth yn bregethwr defnyddiol. Yn mhen rhyw faint o amser wedi iddo ymsefydlu yn Lleyn, priododd Jenkyn Morgan un o ferched y Tyddynmawr. Wedi i'w noddwr, William Pritchard, gael ei ymlid gan erledigaeth o sir Gaernarfon i Fon, aeth yntau ar ei ol yno; ac wedi llwyddo i gasglu eglwys fechan, urddwyd ef yn weinidog iddi. Yn y Watford, Morganwg, ei fam-eglwys, yr urddwyd ef. Cymerodd yr urddiad le yn mis Mehefin, 1746, pryd y gweinyddwyd gan Meistri Lewis Rees, Edmund Jones, ac eraill . * Wedi ei urddiad dychwelodd i Fon, ac yn y flwyddyn 1748, fel y gwelsom, adeiladodd gapel Rhosymeirch. Bu yn gweinidogaethu yno, yn Amlwch, a manau eraill yn Mon, hyd derfyn ei oes. Bu farw naill ai yn niwedd y flwyddyn 1762, neu yn gynar yn y flwyddyn ganlynol. Yr ydym wedi methu cael allan pa le y claddwyd ef. Mae yn debyg ei fod o bump i saith-a-deugain oed pan y bu farw. Dyoddefodd lawer o erledigaeth trwy holl ystod ei fywyd gweinidogaethol. Bu yn cael ei erlyn amryw weithiau yn Llys Esgobol Bangor.+  Yr oedd Jenkyn Morgan yn bregethwr rhyfeddol o effeithiol ac arddeledig. Cafodd oedfaon nodedig a bythgofus. Adroddai yr hybarch John Evans o'r Bala, hanes un o honynt, a chyhoeddodd Mr. Charles o'r Bala, ei adroddiad yn yr hen Drysorfa, yr hwn sydd fel y canlyn : - " Yr oedd, fel y byddai yn fynych yn y wlad y pryd hwnw, 'noswaith ganu' gan ieuengctyd y gymydogaeth, yn ysgubor Ty'nynant, gerllaw y Bala, yn cael ei chynal bob nos Sadwrn. Yr oedd yr ysgubor dan yr un t a'r t. Cafodd hen wr, un o'r Ymneillduwyr, yn ddwys ar ei feddwl roi cais am genad i Jenkyn Morgan ddyfod i'r ty, yn ymyl yr ysgubor, i bregethu ; a hyny ar un o'r nosweithiau, ac ar yr un pryd ag y byddai y bobl ieuaingc yn yr ysgubor wrth eu dawns. Yn rhyw fodd cenad a gafwyd ; a myned a wnaeth Jenkyn Morgan, a'r hen Ymneillduwr gydag ef, at y ty. Daethant yno erbyn bod y bobl ieuaingc wedi dyfod yn nghyd, Aeth Jenkyn i'r ty, a Duw Goruchaf gydag ef, ac a ddechreuodd ar ei orchwyl. Aethant hwythau, a'u telynwr, a'u plaid yn nghyd (Satan a feddylir), at eu gorchwyl hwythau i'r ysgubor. Gan fod y ty a'r ysgubor mor gyfagos, yr oedd swn y naill blaid yn cyrhaedd y llall. Dechreuodd y bobl ieuaingc gyda mawrawch ac egni ar eu dawns, gan feddwl boddi y sain, a llwyr orchfygu y gwaith oedd yn y ty ; ond llaw yr Arglwydd a fu arnynt mewn ffordd

* Llawysgrifau Thomas Morgan, Henllan.  + Thompson's MSS.

459

ddirgelaidd, fel na chawsant na hwyl na thymer ar eu dawns, er eu holl ymgais a'u hymegniad. Yr oedd Jenkyn erbyn hyn er's tro wedi ymaflyd yn ei waith, ac yn cael ei gynorthwyo ynddo. Un o'r dawnswyr a giliodd oddiwrth ei gymdeithion at ddrws y ty i glust-ymwrandaw ; ac wrth wrando, glynodd y gair ynddo, fel y bu raid iddo dynu yn mlaen i'r ty. Yn y man, un arall a'i canlynodd, a thrydydd, a phedwerydd, a phumed, nes y daethant o'r diwedd oll i'r ty, a'r hen delynwr hefyd ; a gorfu arnynt ymlonyddu i wrandaw. Tra yr oeddynt yn gwrando, syrthiodd y fath ysbryd grymus o argyhoeddiad arnynt y telynwr a chwbl, nes y llefasant allan, fel y tair mil yn Jerusalem gynt, (Act. ii. 37), os nid yn yr un geiriau, etto mewn geiriau ag oedd yn arwyddo yr un dychryn ac ofn yn achos eu heneidiau. Wedi yr oedfa aethant allan dan lefain felly, ar hyd y ffyrdd a'r caeau, tua'u cartrefydd. Myfi a adwaenwn bump o'r bobl hyn, a gawsant eu galw yn yr oedfa hon, y rhai a barhausant yn syml a sylweddol yn eu proffes grefyddol hyd ddydd eu marwolaeth." Nid oedd yr oedfa hon ond un o lawer o rai cyffelyb a gawsai y dyn da hwn yn ystod ei oes. Yr ydym wedi taro wrth lawer o grybwylliadau parchus am enw Jenkyn Morgan, mewn hen lawysgrifau, ond yn anffodus nid oes genym ddim ychwaneg o ddefnyddiau i roddi hanes helaethach o'i fywyd, ei ddyoddefiadau, a'i lwyddiant. Ymneillduwr oedd ef o'r dechreuad, ond iddo fod am dymor, fel llawer o wyr ieuaingc eraill o'r cynnulleidfaoedd Ymneillduol, yn cadw ysgol dan Mr. G. Jones, Llanddowror.

ABRAHAM TIBBOTT. Ganwyd ef yn Llanbrynmair yn y flwyddyn 1752, a derbyniwyd ef pan yn ieuangc yn aelod o'r eglwys oedd dan ofal ei ewythr Mr. Richard Tibbott. Cafodd addysg dda, a gwnaeth y defnydd goreu o'i  fanteision, a chyfrifid ef yn ysgolhaig rhagorol. Bu yn gweinidogaethu yn olynol yn Rhosymeirch, yn Llanuwchllyn, ac wedi hyny yn Rhosymeirch, ac yn y Cymer a Llangynwyd, Morganwg, a dychwelodd drachefn i Fon yn niwedd ei oes, er nad ydym yn sicr fod unrhyw eglwys dan ei ofal yn ei flynyddoedd diweddaf. Yr oedd yn "wr cadarn nerthol," a gosodai ei arswyd ar bob erlidiwr a fynai ymosod arno. Pan oedd ef, ac eraill, yn dyfod o gapel Llanfyllin unwaith, safai yr erlidwyr yn un rhes ar y ffordd i'w hatal yn mlaen. Ofnai ei gyfeillion, a safent yn ol ; " Dewch, dewch yn mlaen," ebe Mr. Tibbott, a chyda hyny ymaflai yn ngyddfau y ddau agosaf atto o'r erlidwyr gan eu dymchwel ar unwaith un i bob ffos oedd o bob tu yr heol, a gwnaeth ffordd rydd i'w gyfeillion fyned trwodd yn ddiangol. Dro arall pan y pregethai yn Nghaernarfon, ceisiai dyn ymwthio Yn mlaen trwy y dyrfa i ddyfod i'w anmharchu. "Gadewch le iddo ddyfod yn mlaen, os oes arno eisiau  rhywbeth genyf fi." Ar hyny ciliodd y bobl o' r ffordd i wneyd lle iddo, ond llwfrhaodd calon y dyn fel nad oedd nerth ynddo mwyach i ymosod, ac aeth ymaith yn llechwraidd ; a chyda hyny dywedai Mr. Tibbott, " un nd oedd ar ei dalcen yn dyfod yma, ond pe daethai yn mlaen cawsai ddau i fyned gydag ef adref." Digon helbulus fu ei yrfa weinidogaethol, ac er ei holl nerth a'i gryfder corphorol, bu y ddiod gadarn yn fagl iddo, ac ymgymysgai yn ormodol mewn cyfeillachau oedd yn anghydweddol ag urddas ei swydd ; ond er ei holl golliadau, cyfrifid ef yn ddyn gonest a diniwed, ac yr oedd y rhai a'i hadwaenai oreu yn coleddu syniadau tyner fawn dano. Yr oedd yn efengylaidd olygiadau ar byngciau mawrion crefydd, ac yn ddisigl yn ei ymlyniad wrth yr athrawiaeth sydd yn ol duwioldeb. Bu farw yn ddisymwth ar foreu Sabboth wrth fyned at ei gyhoeddiad i Landdeusant, a chladdwyd ef y tu

460

fewn i furiau yr hen gapel yn Rhosymeirch ; ac yr oedd wedi ei gerfio ar plate o dan yr awrlais yno - " Tu fewn i'r capel hwn y gorwedd gweddillion y Parch. Abraham Tibbott, yr hwn a fu farw ar y 19eg o Fehefin, 1808. yn 56 oed.

JONATHAN POWELL. Ganwyd ef yn Defynog, sir Frycheiniog, yn y flwyddyn 1764. Symudodd oddiyno i Godrerhos, ac wedi bod yn pregethu am dymor cafodd alwad o Rhiadrwy, ac urddwyd ef yno yn y flwyddyn 1790. Llafuriodd yno yn galed am saith mlynedd, gan ymladd a thlodi ac angen. Cyfododd dadl dduwinyddol yn yr eglwys, ac yr oedd yno rai personau o olygiadau Sebelaidd, y rhai y mynai Mr. Powell eu diarddel, ond oblegid fod mwyafrif yr eglwys yn wrthwynebol i hyny, aeth pethau yn anghysurus, yr hyn a derfynodd yn ei ymadawiad. Daeth i sir Fon yn y flwyddyn 1798 i weinidogaethu yn Rhosymeirch a'r eglwysi cysylltiedig, nes y bu raid iddo gan wendid a llesgedd roddi y weinidogaeth i fyny. Yr oedd Mr. Powell yn ddyn o fywyd diargyhoedd, o olygiadau efengylaidd, ac o alluoedd cryfion ; ond yr oedd ei dymer yn sarug ac afrywiog, yr hyn a filwriai i fesur mawr yn erbyn ei lwyddiant fel gweinidog. Nid oedd terfyn ar ei ffraethineb, ac yn aml dywedai eiriau fel brath cleddyf. Cymerer yr hyn a ganlyn fel engreifftiau o'r hyn ydoedd. Wrth bregethu ar ddyledswydd yr eglwys yn urddiad Mr. D. Beynon, dywedai am iddynt ofalu am ei gynaliaeth, a chan droi at y gweinidog, dywedai " ie, frawd ieuangc, beth bynag fydd ar ol i chwi, chwi gewch ddigon o waith i'ch tafod, ond wn i beth am eich danedd." Un boreu Sabboth pan yr oedd yn myned at ei gyhoeddiad yn Rhosymeirch, digwyddodd fod Mr. Christmas Evans yn bedyddio yn afon y Pandy, gerllaw Llangefni ; ac ymddengys fod Mr. Evans mewn hwyl anghyffredin yn gwaeddi " Yn mlaen yr elo yr ail fedydd." Wedi myned i'r capel cyfeiriodd at y peth glywodd ar ei ffordd, ac am y pregethwr yn yr afon yn gwaeddi " yn mlaen yr elo yr ail fedydd." "Dywedaf finau," meddai, "yn mlaen yr elo yr ail eni." Unwaith mewn cymdeithasfa yn Llangefni, diolchai Robert Roberts o Glynog, "fod gwyneb y wlad arnynt hwy yr hen Fethodistiaid."Y Sabboth canlynol, cyfeiriai Mr. Powell at hyny, a dywedai, " Bobl anwyl, beth wnewch chwi a gwyneb gwlad heb wyneb Duw." Ond o dan yr holl erwinder a'r sarugrwydd oedd ar y wyneb, yr oedd ysbryd tyner a charedig, a theimlad crefyddol dwys. Yn ei gystudd diweddaf yr oedd ei ymddiried yn yr Arglwydd yn dal yn ddiysgog. Pan y gofynodd ei wraig iddo, a oedd arno ofn marw; dywedodd, "Mae arnaf ofn i'r gelyn gael ei oddef i wneyd y porth yn dywyll; ond yr wyf wedi rhoddi fy enaid i'w gadw i'r Hwn sydd abl i gadw yr hyn a roddir ato erbyn y dydd hwnw. Nid pridd gwlyb na chlai tomlyd sydd genyf o dan fy nhraed, ond craig yr oesoedd." *  Bu farw Gorphenaf 6ed, 1823, yn 59 oed, a rhoddwyd ef i orwedd yn mynwent Rhosymeirch ; ac yr oedd amryw o weinidogion Mon ac Arfon yn cymeryd rhan yn y gwasanaeth angladdol.

  

CAPEL MAWR

Translation available on http://www.genuki.org.uk/big/wal/AGY/Llangristiolus/Hanes.html

"Mae y Capel Mawr yn mhlwyf Llangristiolus, ac adnabyddir ef yn aml wrth yr enw Capel Paradwys. Bu cyfarfodydd crefyddol yn cael eu cynal

* Dysgedydd, 1823. Tu dal. 258.

461

yn yr ardal hon yn Ceryg-gwyddel, yn mhlwyf Cerygceinwen, ac yn y Tygwyn, yn mhlwyf Llangadwaladr, a dywedir fod y lleoedd hyny wedi eu cofrestru at bregethu. Yn ol cofnodion Llys Bangor, cawn fod lle o'r enw Bleddyncynog, yn mhlwyf Llangristiolus, wedi ei gofrestru gan un Henry Maurice, Chwefror 17eg, 1774. Henry Maurice oedd perchenog lle, ac yr oedd yn byw yn y fferm a elwir Paradwys. Ffurfiwyd eglwys yma, yn un o'r manau uchod, o gylch y flwyddyn 1763, ac yr oedd y personau canlynol yn mysg y rhai a gychwynasant yr achos :-William Parry, Tygwyn ; Hugh Williams, College, Llangadwaladr ; Owen Jones, Ceryg-gwyddel, a'i wraig; Dafydd Abraham, y Llog; Owen Roberts, Ty'nypwll; William Jones, Tyrhyswyn; Thomas Parry, Tanylan, (Cerygengan, wedi hyny) ; John Jones, Tyddyndomas, a Mrs. Thomas, Tanylan. Cyn hir ymunodd amryw eraill a'r eglwys fechan, ac yn eu plith Mrs. Hughes, Plascoch, yr hon a ystyrid yn wraig gyfrifol a rhinweddol. Yr oedd hi yn ferch i William Pritchard, Clwchdernog, a hi oedd yr unig un o'i ferched a ymunodd a'r Annibynwyr. Unodd y lleill a'r Methodistiaid Calfinaidd. Ar yr achlysur o'i marwolaeth, pregethodd Mr. Jonathan Powell oddiar y geiriau, " Llawer merch a weithiodd yn rymus, ond tydi a ragoraist arnynt oll." Awgrymai fod ei chwiorydd wedi gwneyd yn dda, ond ei bod hi wedi rhagori arnynt oll. Bu pregethu yn Tygwyn a Ceryg-gwyddel am ysbaid deng mlynedd cyn codi y capel. Yr oedd William Parry, Tygwyn, yn pregethu yn achlysurol, ac efe a John Owen, Caeaumon, ac Owen ,Tones, Ceryg-gwyddel, a Thomas Parry, Tanylan, oedd a'r llaw flaenaf yn adeiladu y capel. Yr oedd Mr. John Thomas, Tanylan, er nad oedd yn aelod eglwysig, yn garedig iawn i'r achos, ac efe arolygydd adeiladiad y capel. Yr oedd mewn amgylchiadau bydol cysurus, a'i wraig yn nodedig am ei duwioldeb. Bu hi farw Ebrill 24ain, 1783, yn 47 oed. Yr oedd John Thomas, Tanylan, yn un o 54 o bersonau a foddodd wrth ddychwelyd dros yr afon Menai o Gaernarfon, Rhagfyr 5ed, 1785. Ni achubwyd ond un allan o 55 o bersonau. Gadawodd William Jones, Tyrhyswyn, a enwyd, 80p. i'w  defnyddio yn y modd goreu at wasanaeth yr achos yn y lle, a chodwyd 100p. atynt a phrynwyd Tyrhyswyn, ac y mae y tyddyn yn eiddo yr eglwys ; ond y mae y 100p. a godwyd yn aros byth heb ei dalu. Nid oes genym ddim neillduol i'w gofnodi am hanes crefydd yn y Capel Mawr, o adeg ei adeiladiad tua'r flwyddyn 1773 hyd 1812, pan yr adgyweiriwyd ef, ac wedi hyny yn 1834, adeiladwyd ef yn dy llawer helaethach. Bu y lle hwn mewn cysylltiad gweinidogaethol a Rhosymeirch hyd derfyn gweinidogaeth Mr. James yn y flwyddyn 1866.

Yn  y flwyddyn 1869, unodd yr eglwys hon a'r eglwys yn Hermon, Llangadwaladr, i roddi galwad i Mr. David C. Rees, Talybont, sir Aberteifi, a derbyniodd y gwahoddiad, a dechreuodd ei weinidogaeth yma Awst 15fed, flwyddyn hono, ac y mae yn parhau i lafurio yma. Yn ddioed wedi ei sefydliad yma, penderfynwyd cael capel newydd yma, ac wedi penderfynu ei gael nid oedwyd dim cyn dechreu arno. Cafwyd cynllun gan Mr. Richard G. Thomas, Menai Bridge, yr hwn a fawr gymeradwywyd, ac yn Ebrill, 1870, tynwyd yr hen gapel i lawr' ac agorwyd y capel newydd Hydref 24ain a'r 25ain, 1871. Costiodd, a chyfrif y cludiad, 1,300p., ac nid oes yn aros o ddyled ond 600p., a chyfrif y 100p. sydd ar Tyrhyswyn,  ac y mae y tyddyn yn werth agos y swm sydd arno ef a'r capel. Ni bydd y ddyled yn hir cyn cael ei llwyr dalu, canys y mae gan y bobl galon i weithio."

462

BODFFORDD

Translation available on http://www.genuki.org.uk/big/wal/AGY/Heneglwys/Hanes.html

"Cychwynwyd yr achos yma gan ychydig o aelodau Rhosymeirch tua'r flwyddyn 1810, mewn lle a elwir Hendy, a buwyd yn addoli yn y bwthyn llwyd hwnw am bedair blynedd. Yr oedd Mr. Owen Thomas, Carrog, yn enedigol o'r ardal yma, ac yn aelod yn Rhosymeirch, ac efe yn benaf a ofalai am yr achos bychan yma hyd 1822, pryd y cymerodd Mr. David James ofal y lle mewn cysylltiad a Rhosymeirch a'r Capel Mawr. Adeiladwyd yma gapel yn y flwyddyn 1811, yr hwn a alwyd Sardis, a chofrestriwyd Sardis, yn mhlwyf Heneglwys, gan Mr. Jonathan Powell, Rhagfyr 1 af, 1814, fel y dengys Cofnodion Llys Bangor. Y rhai oedd yn blaenori yn adeiladaeth y capel oedd - Daniel Jones, Rhydyspardyn; Robert Jones, Cerygduon, a William Evans, Ty'nyrallt. Bu y gwyr hyn a'u teuluoedd yn llawer o swcwr i'r achos bychan yn y lle. Yn y flwyddyn 1824, helaethwyd y capel, ac wedi hyny yn y flwyddyn 1846, a thrachefn yn y flwyddyn 1865. Bu y lle mewn cysylltiad a Rhosymeirch hyd derfyn gweinidogaeth Mr. James, ac felly y mae yn parhau etto dan ofal Mr. J. R. Davies.

Cyfodwyd yma ddau bregethwr :-

 

BEAUMARIS

Dechreuwyd pregethu yn y dref hon gan Mr. Benjamin Jones, pan yn weinidog yn Rhosymeirch. Prif noddwr yr achos yma yn ei gychwyniad oedd un John Parry, bragwr, ac ar ei gais ef y daeth Mr. Jones yma. Arferai Mr. Jones bregethu ar yr heol gyferbyn a'r hen garchardy, a dywedir mai ar ddymuniad y carcharorion y dewisodd y lle hwnw, y rhai a dynent i'r ffenestri i wrando arno. Mawrth 3ydd, 1784, cofrestrodd John Parry yn Llys Bangor, le a elwid yn Warehouse at addoli. Yn Hanes Eglwysi Mon, gan Mr. W. Williams, dywedir eu bod yn cyfarfod mewn ty anedd bychan o'r enw Ty'nyrardd, yr hwn a safai yn nghwr uchaf Wrexham-street, ond tynwyd ef i lawr yn fuan ar ol symudiad yr achos oddi yno. Nis gwyddom ai yr un ydoedd hwn a'r lle a elwid yn Warehouse, ai ynte dau le gwahanol oeddynt. Yn Ty'nyrardd y ffurfiwyd yr eglwys gan Mr. B. Jones, Chwefror 27ain, 1785. Yr aelodau cyntaf a dderbyniwyd yma oeddynt - John Parry, Richard Williams, Owen Jones, William Parry, William Owen, Hugh Jones, David Davies, a William Jones. Y cymundeb canlynol, derbyniwyd John Roberts, a'i wraig; Elizabeth Parry, a David Owen. Aeth y ty anedd yn fuan yn rhy gyfyng, a symudwyd i ystafell eang yn agos i'r man lle y saif yr addoldy presonol. Yr oedd grisiau i  fyned iddi o'r heol. Dichon mai dyma y lle a alwyd yn Warehouse wrth ei drwyddedu, os felly, fe ffurfiwyd yr eglwys cyn 1785, oblegid y mae yn sicr fod y Warehouse wedi  chofrestru at bregethu Mawrth. 3ydd, 1784. Gwnaed yr ystafell hon yn gyfleus at addoli ynddi, a deuai

463

Mr. B. Jones, ac eraill, yma i bregethu, a bu Mr. William Jones, yr hwn a aeth wedi hyny i Fachynlleth, yma yn ei gynorthwyo, a gwelwyd graddau o lwyddiant ar eu llafur. Ond gwelsant amserau blin a thrallodus. Deuai terfysgwyr dan ddylanw ad diod gadarn i mewn i aflonyddu yr addoliad, a goddefodd llawer gwraig grefyddol anmharch mawr oddiwrth ei gwr annuwiol, oblegid cyrchu i gynnulleidfa y saint. Teimlent erbyn hyn angen am gael capel, ac anogid hwy gan y gweinidogion a ymwelent a'r dref i edrych allan am le i adeiladu. Ond yr anhawsder mawr oedd cael tir, oblegid y rhagfarn cryf oedd gan holl berchenogion tiroedd yn erbyn yr Ymneillduwyr. Prynodd Mr. John Parry res o dai bychain heb gymeryd arno beth a fwriadai wneyd a hwy ; ac wedi gwneyd pob peth yn sicr, dechreuwyd chwalu un o'r tai er mwyn codi capel yn y lle. Cyn gynted ag y deallwyd hyny, cyffrodd cynddaredd gelynion crefydd, a gwnaethant eu goreu i atal y gwaith yn mlaen. Bygythiai un gwr, yr hwn oedd yn byw yn ymyl, a'i ardd yn terfynu ar y capel, os codid yno gapel y codai yntau dy i'w gwn wrth ei dalcen. Galwyd Mr. John Parry i ymddangos ger bron Arglwydd Bulkeley, a phan yr aeth o'i flaen dywedodd, " Yr ydwyf wedi clywed, John Parry, eich bod yn adeiladu ty drwg iawn i gynal cyfarfodydd dirgelaidd o natur amheus, ac y mae yn debyg o fod yn rhwystr i fy nhenantiaid yn y gymydogaeth." Sicrhaodd Mr. Parry "mai ty i addoli Duw oedd y ty i fod, ac nad oedd amcan gan neb i'w ddefnyddio i ddim arall ;" a llwyddodd trwy eiriau teg i dawelu holl ofnau yr hen bendefig, a chyn diwedd y flwyddyn 1788, yr oedd y capel wedi ei orphen. Bu rai blynyddau ar ol hyny cyn ei gyflwyno drosodd i ymddiriedolwyr. Gwnaed y weithred yn y flwyddyn 1792, a'r ymddiriedolwyr oeddynt Meistri Benjamin Jones, Pwllheli ; Daniel Lloyd, Dinbych ; Abraham Tibbott, Llanuwchllyn ; William Thomas, Bala ; George Lewis, Caernarfon, a William Hughes, Bangor. Gwerthwyd y ty a'r tai ar y lle iddynt gan John Parry, am y swm o 115p. Ymadawodd Mr. B. Jones o Rosymeirch i Bwllheli cyn canol haf 1790, ac felly collodd yr eglwys ieuangc yma ei nodded. Bu un Mr. Evan Jones yma yn gwasanaethu dros ychydig, a bwriadai ddyfod yma i aros, ond arosodd yn Amlwch ar ei ffordd yma. Daeth Mr. William Jones yma ar ol hyn, a bu yma am ddwy flynedd, ac yn 1792, symudodd i Penstryd, Trawsfynydd, lle y bu weddill ei oes, a cheir ei hanes yn nglyn a'r eglwys hono. Yr oedd un Jonathan Jones mewn cysylltiad a'r eglwys hon o'r flwyddyn 1794 hyd y flwyddyn 1796, canys yr ydym yn ei gael yn derbyn help o'r Trysorfwrdd Presbyteraidd am y blynyddoedd hyny. Dywedir i Mr. John Jones, mab Mr. Jonathan Jones, Rhydybont, fod yma am ysbaid. Nid ydym yn cael ei enw ef yn nglyn a bedyddiadau yr eglwys, nac yn rhestr y rhai a dderbynient help gan y Trysorfwrdd Presbyteraidd. Ai nid rhyw gamgymeriad yn yr enw tybed ydyw Jonathan Jones, ac mai John Jones a feddylir ? Os felly, ar ol Mr. W. Jones y bu ef yma. Yn y flwyddyn 1797, daeth Mr. Thomas Jones yma - un o gymydogaeth Glynarthen, yn sir Aberteifi ydoedd. Cawn iddo weinyddu yr ordinhad o fedydd yma gyntaf Tachwedd 6ed, 1797, a'r olaf a weinyddwyd ganddo oedd Chwefror 7fed, 1806, felly bu yma yn agos i naw mlynedd. Symudodd, fel yr ymddengys yn y flwyddyn hono, i Glynarthen, canys yr ydym yn ei gael wedi arwyddo tri bedydd a weinyddwyd ganddo yn ddiweddarach yn y flwyddyn, fel Thomas Jones, Glynarthen. Y gweinidogion a weinyddai yma amlaf yn y blynyddau dyfodol, fel y gallwn farnu oddiwrth restr y bedyddiadau, oeddynt Daniel Evans,

  

 CONTINUED


Return to top

[Last updated: 16 May 2008  -  Gareth Hicks]

Valid HTML 4.01 Transitional  

InfoFind help, report problems, and contribute information.

Copyright GENUKI and Contributors 1996 to date
GENUKI is a registered trade mark of the
charitable trust GENUKI